Het inhoudelijk programma is opgebouwd uit verschillende onderdelen.

Plenaire sessies
Op donderdag 13 november en vrijdag 14 november  zullen de respectievelijk dr. Frank Ferris en Mrs. Conny Dahlin NP als keynote sprekers een plenaire voordracht verzorgen.

Meet-the-Expertsessies
Op donderdag- en vrijdagochtend wordt gestart met Meet-the-expert sessies, waarin rond een thema gediscussieerd wordt met twee of meer deskundigen. In een aantal sessies zal één van de buitenlandse gasten aanwezig zijn. In deze sessies zal de voertaal dan uiteraard Engels zijn.

Parallelsessies
In vier rondes van ieder vier parallesessies komen specifieke thema's aan de orde. Het organisatiecomité benadert hiervoor de sprekers.

Workshops 
In het programma zijn 2x2 workshops opgenomen. Een gelimiteerde groep kan hierin actief aan de slag met casuistiek.

Vrije presentaties 
Drie sessies in het programma zijn bestemd voor korte presentaties die op basis van ingezonden abstracts zijn geselecteerd.

Datum	12 november 2008
Tijd	20.00 - 21.30 uur
Soort	Plenaire sessie
Zaal	EUROPA
Voorzitter	dhr. prof. dr. J.J. de Lange (voorzitter NPTN)
Toelichting ontwikkelingen Platform Palliatieve Zorg dhr. F.J. Krapels (voorzitter Platform Palliatieve Zorg) Palliatieve zorg in de provincie Gelderland dhr. J.J.W. Esmeijer (gedeputeerde provincie Gelderland voor Jeugd en gezin, zorg, welzijn en cultuur Briljant netwerken mw dr. S.C.C.M. Teunissen (hoofd Kennis- en Expertisecentrum Palliatieve Zorg UMC Utrecht) Use of advanced directives in dementia: the patients perspective mw M.E. de Boer, MSc (VU medisch centrum/EMGO Instituut Amsterdam) Het openingsprogramma zal omlijst worden door muziek. Florian Wolff en zijn band brengen speciaal voor de opening van het 2e Nationaal Congres Palliatieve Zorg geschreven songteksten ten gehore. Meer informatie: www.florianwolff.com
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	08.00 - 08.45 uur
Soort	Meet-the-experts
Zaal	EUROPA
Voorzitter	mw. C. Dahlin NP - Clinical Director MassachusettsGeneral Hospital Palliative Care Service Boston MA
In deze sessie zal Conny Dahlin ingaan op de rol van de verpleegkundige in de palliatieve zorg in de Verenigde Staten in het algemeen en de nurse practitioner in het bijzonder. Medicare is een nationale verzekering voor elke Amerikaan van 65 jaar en ouder. Het hospice-program binnen Medicare is beschikbaar voor terminale patiënten met een levensverwachting van 6 maanden of korter en wordt geleverd door gespecialiseerde teams waar verpleegkundigen een prominente rol vervullen.
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	08.00 - 08.45 uur
Soort	Meet-the-experts
Zaal	AZIE
Voorzitters	mw. J. Roelands en dhr. H.M.W. Schreuder
In gesprek over netwerkzorg Netwerken palliatieve zorg bestaan in Nederland sinds de jaren negentig. De grootte, samenstelling en de mate van activiteiten variëren enorm. Maar er zijn ook overeenkomsten: allen hebben een ontwikkeling doorgemaakt die vraagt om structurele oplossingen. De pioniersfase is voorbij, op naar een structurele werkwijze en financiering. Een mogelijke oplossing is het vormen van een juridische rechtsvorm, waaronder de werkzaamheden van de netwerkcoördinator, maar ook andere betrokkenen gaan vallen. De hoofdtaken kunnen zijn: dienstverlening, deskundigheidsbevordering en informatievoorziening. Dit alles onafhankelijk en netwerk- regiobreed en toegankelijk voor alle zorgverleners, patiënten en naasten, ongeacht bij welke instelling zij zorg verlenen, dan wel zorg krijgen. Huub Schreuder, netwerkcoördinator netwerk Nieuwe Waterweg Noord en Jolanda Roelands, netwerkcoördinator netwerk palliatieve zorg regio Roosendaal - Bergen op Zoom – Tholen willen met u in de meet-the-experts-sessie van donderdag 13 november hierover in gesprek gaan. Na een inleiding van tien minuten zal aan de hand van stellingen en casuïstiek een plenaire dialoog volgen. Bij de inleiding wordt gebruik gemaakt van een powerpointpresentatie. De casuïstiek zal gaan over een situatie op netwerkniveau (dus niet op patiëntenniveau). De volgende thema’s zullen besproken worden: - Samenwerken - Concurrentie - Inzet mensen en middelen op basis van bereidwilligheid en/of vaste afspraken en contracten
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	08.00 - 08.45 uur
Soort	Meet-the-experts
Zaal	AMERIKA
Voorzitter	dhr. prof. dr. W.W.A. Zuurmond
Een interactieve sessie waarbij ingegaan wordt op nieuwe mogelijkheden om break through pijn te behandelen met fentanyl in diverse toedieningswijzen van fentanyl. Onderwerpen kunnen ten tijde van het congres ook ingebracht worden.
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	08.00 - 08.45 uur
Soort	Meet-the-experts
Zaal	AFRIKA
Voorzitter	mw. A. van Houwelingen
Maatschappelijk werk, psychosociale hulpverlening binnen de palliatieve zorg Patiënten die palliatieve zorg ontvangen krijgen te maken met veranderingen, transities. Dit kunnen lichamelijke, psychologische en sociale gevolgen, veranderingen zijn. De confrontatie met naderend sterven heeft betekenis op alle levensgebieden. Hoe ga je hiermee om? In deze meeting wordt aan de hand van casuïstiek de rol van de maatschappelijk werker toegelicht. Maatschappelijk werk is de discipline bij uitstek om mensen te begeleiden bij deze transities. Immers, het uitgangspunt van maatschappelijk werk is mensen tot hun recht laten komen, als individu, als individu in relatie tot zijn naaste omgeving en als individu in de maatschappij. Concreet betekent dit in palliatieve fase: aansluiten bij waar de patiënt is exploreren, inventariseren van wat aan de orde is (erkenning hiervoor bieden, latent aanwezige problemen op diverse levensgebieden signaleren, b.v. wat betekent naderend afscheid voor betrokkene) de dood bespreekbaar (helpen) maken systemische context (b.v. communicatie met belangrijke naasten) is onderdeel van begeleiding, m.n. het omgaan met verschillen in copingstijl vertalen (van ideeën, gevoelens, verlangens, mét de patiënt, naar de naasten) faciliteren, ofwel voorwaarden helpen scheppen voor wat van wezenlijk belang is, wat heeft iemand nodig om zaken af te ronden / los te kunnen laten onderzoeken en benoemen van betekenissen, gevoelens over het geleefde leven; berusting – aanvaarding, wat is nu van belang? Voorstellingen over ‘after life’, vertrouwen, angst hiermee verbonden crisisinterventie, rouwbegeleiding herkennen van / omgaan met emoties / gevoelens keuzeproblematiek begeleiden zowel op psychologisch als op praktisch terrein (welke behandelingen nog, wie nog zien en wie niet, waar overlijden, financiën, etc.) Er zijn soms verschillen w.b. invalshoek van de hulp die maatschappelijk werkers geven in verschillende instituten zoals ziekenhuizen, gespecialiseerde centra, hospices. In de casuïstiek staat centraal: Wat helpt de patiënt en wat niet, valkuilen daarbij en hoe zorg je ook voor jezelf als hulpverlener? Casuïstiek vanuit de zaal is welkom. Voorbereiding vanuit de werkgroep maatschappelijk werk door mw. F. Eskens - medisch maatschappelijk werker oncologie (VUmc Amsterdam), mw. J. van Nus - maatschappelijk werker (hospice Kuria Amsterdam), mw. K. Rutgers-van Wijlen - maatschappelijk werker (Amarant, St. Amarant Utrecht en Toon Hermans Huis Amersfoort en mw. A. van Houwelingen - medisch maatschappelijk werker oncologie (Waterland ziekenhuis) Aanwezig als experts: mw. A. van Houwelingen mw. K. Rutgers-van Wijlen
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	08.00 - 08.45 uur
Soort	Meet-the-experts
Zaal	3/4 A
Voorzitter	mw. drs. R. de Korte-Verhoef
De thuiszorg biedt belangrijke ondersteuning aan patiënten met een levensbedreigende ziekte in de palliatieve fase om hun wens om thuis te sterven te realiseren. De aanname is dat vroegtijdige deskundige inzet van de thuiszorg, het ontstaan van crises en onnodige ziekenhuisopnames kan voorkomen. In een door het ministerie van VWS gefinancierd project, uitgevoerd door het NPTN, Agora werkgroep Thuiszorg, en ActiZ onder leiding van het Kenniscentrum Palliatieve zorg Utrecht, wordt op zoek gegaan naar bestaande Best Practices ten aanzien van vroegsignalering door thuiszorgorganisaties enerzijds en ervaren knelpunten in vroegsignalering door medewerkers van de thuiszorgorganisaties anderzijds. Er is een digitale vragenlijst verstuurd naar sleutelpersonen van thuiszorgorganisaties. Doel van de bijeenkomst is interactief te reflecteren op de tot dan toe gevonden resultaten, zodat helder wordt of deelnemers (experts) zich erin herkennen en welke aspecten nog gemist worden. Gezamenlijk worden dan aanbevelingen geformuleerd voor vervolgonderzoek ten einde interventies voor vroegsignalering verder te ontwikkelen, te implementeren en evalueren. Gespreksleiding: Mw. drs. R. de Korte-Verhoef Mw. dr. S.C.C.M. Teunissen Experts: De deelnemers van deze sessie.
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	09.00 - 09.50 uur
Soort	Plenaire sessie
Zaal	EUROPA
Voorzitter	Dhr. Frank D. Ferris, MD  Director International Programs,  Institute for Palliative Medicine at San Diego Hospital
Palliative care Standards and Outcome Measures Quality palliative care is of interest to everyone who is receiving or providing care. The quality of the care that is provided depends on everyone’s understanding of the underlying model that is guiding patient/family care; the organization’s mission and vision; and the consistency of the language, practice and treatment guidelines, outcome assessment and performance improvement strategies that everyone is using from day-to-day. Implementation of quality palliative care within an organization starts with careful strategic planning followed by the systematic development of standards, guidelines, outcome measures, and a performance improvement process through an inclusive consensus-building process. By modifying existing widely-accepted models, organizations can expedite their implementation of quality palliative care. Through careful attention to evolving this process over time, everyone will be the benefactors of a high-quality palliative care experience.
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	10.30 - 12.00 uur
Soort	Parallelsessie
Zaal	EUROPA
Voorzitter	dhr. H.J. de Winter
Januari 2007 is door de Vereniging van Integrale Kankercentra (VIKC) het project “Zorgprogrammering in de palliatieve zorg” gestart. Op basis van een beschikbaar basisdocument is samen met een aantal netwerken palliatieve zorg gewerkt aan het ontwikkelen van een stramien voor zorgprogrammering. Doel van het project is een stramien te ontwikkelen dat het voor netwerken palliatieve zorg beter mogelijk maakt om de gewenste en geboden palliatieve zorg in de regio inzichtelijk te maken. Het project kenmerkt zich als een ontwikkelproject, waarin samen met de doelgroep is gewerkt aan de ontwikkeling van het stramien. Het stramien dat is ontwikkeld, is in 9 netwerkregio’s inhoudelijk getoetst. In de zomer van 2008 wordt deze toetsfase afgerond in een slotbijeenkomst en worden alle uitkomsten opgenomen in het eindverslag van het project. In de loop van het ontwikkelproces is gebleken, dat de netwerken op verschillende manieren met het stramien kunnen werken om hun eigen doelen te kunnen bereiken. Deze werkwijzen leveren netwerkspecifieke informatie op, waarmee in de regio’s verder gewerkt kan worden. In deze sessie wordt in eerste instantie stilgestaan bij het landelijk project zorgprogrammering: hoe is dit project aangepakt, hoe is het proces geweest, wat heeft het opgeleverd en hoe gaat het verder. Daarnaast zullen enkele netwerkregio's die meegedaan hebben aan de ontwikkeling en toetsing van het stramien, ervaringen, aanpak en resultaten presenteren. Op basis van stellingen en vragen wordt de sessie afgesloten met een forumdiscussie. dhr. H.J. de Winter (programmacoördinator palliatieve zorg IKNO en projectleider Zorgprogrammering palliatieve zorg) mw. W. Wagenaar (netwerkcoördinator palliatieve zorg Noordoost Flevoland) mw. K. de Bie (netwerkcoördinator palliatieve zorg Midden Brabant) mw. M. van den Dool, (netwerkcoördinator palliatieve zorg Midden Holland)
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	10.30 - 12.00 uur
Soort	Parallelsessie
Zaal	AZIE
Voorzitter	dhr. prof. dr. W.W.A. Zuurmond
Radiotherapie en palliatieve zorg De mogelijkheden voor radiotherapeutische interventies en de rol van de radiotherapeut in het palliatieve team zal aan de orde komen. mw. drs. P. Doornaert, radiotherapeut-oncoloog, VUmc Amsterdam Radiotherapie en palliatieve zorg Mondzorg bij de palliatieve patient De klachten in en rond de mond zijn bij veel patienten in de palliatieve zorg een groot probleem. Klachten als een droge mond, slechte adem, smaakstoornissen, ontstekingen, infecties en pijn in de mond kunnen meer dan hinderlijk zijn. De behandelopties zullen besproken worden. dhr. prof. dr. I. van der Waal. Hoogleraar orale pathologie, Hoofd Afdeling Mondziekten en kaakchirurgie VUmc, Amsterdam. End-of-life decisions op de Intensive Care. Een kijkje over de schutting? De intensive care ligt buiten het blikveld van menige hulpverlener in de palliatieve zorg. Gelden de richtlijnen van de KNMG ook op de intensive care of spelen er andere factoren een rol? In het kader van voorlichting aan en begeleiding van de patient en familie/naasten is het van belang dat de behandelende arts op de hoogte is van beslissingen die op de intensive care worden genomen ten aanzien van palliatief beleid. dhr. prof. dr. A.R.J. Girbes, hoogleraar Intensive Care Geneeskunde.
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	10.30 - 12.00 uur
Soort	Parallelsessie
Zaal	AMERIKA
Voorzitter	mw. A.L. Francke
Achtergronden en nut van kwaliteitsindicatoren voor de Nederlandse gezondheidszorg? In deze presentatie zal onder meer aan bod komen waarom en waarvoor VWS, IGZ, patiëntenorganisaties en andere belangrijke landelijke partijen besloten hebben dat in alle sectoren van de Nederlandse gezondheidszorg er aan de hand van kwaliteitsindicatoren meer inzicht moet komen in de kwaliteit van de verleende zorg. Onderwerpen als transparantie, keuzevrijheid en interne en externe kwaliteitstoetsing zullen in deze presentatie aan bod komen. dhr. drs. P. Lensink wordt vervangen door mw. E. Faber van Bureau Zorgbrede transparantie van kwaliteit (ZbtK) van de Inspectie van de Gezondheidszorg. Ontwikkeling van kwaliteitsindicatoren voor palliatieve zorg. In opdracht van ZonMw/VWS voeren medewerkers van het NIVEL en het EMGO Instituut momenteel een onderzoek uit gericht op de ontwikkeling van een set indicatoren voor palliatieve zorg. Op basis van literatuurstudie, expertrondes, (groeps)interviews met patiënten, zorgverleners en nabestaanden en een praktijktoets wordt in kaart gebracht wat bruikbare indicatoren kunnen zijn voor de kwaliteit van de palliatieve zorg in Nederland. In deze presentatie worden de tussentijdse uitkomsten van dit onderzoeksproject gepresenteerd.  mw. dr. H. Brandt, onderzoeker NIVEL/EMGO-VUmc Hoe gaat het werken met kwaliteitsindicatoren in de praktijk? De sector Verpleging, Verzorging en Thuiszorg is één van de koplopers als het gaat om meten van kwaliteit. Alle lidinstellingen van branche-organisatie ActiZ werken inmiddels met het landelijke Kwaliteitskader Verantwoorde Zorg. In dit kwaliteitskader zijn enkele tientallen zorginhoudelijke en cliëntgebonden indicatoren opgenomen die in bepaalde meetweken door de instellingen geregistreerd moeten worden. Mw. Smits gaat in op hoe het werken met deze indicatoren in de praktijk bevalt bij medewerkers en bij patiënten. Zij illustreert dit aan een hand van enkele videobeelden. Ook gaat zij kort in op hoe zij de (mogelijke) relatie ziet tussen het al ingevoerde Kwaliteitskader Verantwoorde Zorg en de toekomstige set indicatoren voor palliatieve zorg. mw. dr. M.J. Smits, senior beleidsmedewerker bij ActiZ.
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	10.30 - 12.00 uur
Soort	Parallelsessie
Zaal	AFRIKA
Voorzitter	dhr. J.R.G. Gootjes, Msc
In deze sessie zal aandacht worden besteed aan de standaarden verpleegkundige zorg. In een interessant programma komen onder andere de volgende aspecten aan de orde: Wat is belangrijk in de palliatieve zorg? Wat zijn de verpleegkundige standaarden in de palliatieve zorg? In deze sessie zal ingegaan worden op het kwaliteitskader voor het opleiden van verpleegkundigen in de palliatieve zorg. Waaraan moet een opleiding voldoen? Welke kennis, deskundigheid en attitude mag er verwacht worden van verpleegkundigen en welke moet extra worden aangeboden? Maken verpleegkundigen gebruik van richtlijnen? Zijn die richtlijnen te gebruiken in de praktijk? Wat is nodig zodat verpleegkundigen in de palliatieve zorg optimaal werken volgens de richtlijnen? Moeten verpleegkundigen werkzaam in de palliatieve zorg zich verenigen in een beroepsgroep? Wat zijn de voor en nadelen? Word je wijzer van een eigen beroepsgroep? Tenslotte zal ingegaan worden op het kwaliteitsregister voor verpleegkundigen. Hoort het bij standaarden dat er ook een register is? Wie wordt er beter van een kwaliteitsregister? De verpleegkundige, de patiënt of de organisatie? mw. A. de Wit en mw. drs. A. Brinkman-Stoppelenburg (commissie deskundigheidsbevordering V&VN PV): Kwaliteitskader voor het opleiden van verpleegkundigen in de palliatieve zorg in Nederland mw. drs. H.A. Schreuder-Cats (verpleegkundige UMCU/IKMN): Richtlijnen voor de praktijk in de praktijk mw. J. Koningswoud (voorzitter V&VN PV): Nut en onnut van de beroepsgroep V&VN Palliatieve Verpleegkunde mw. M. Kaljouw (directeur V&VN): Kwaliteitsregister voor verpleegkundigen
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 208
Tijd	10.30 - 12.00 uur
Soort	Vrije presentaties
Zaal	3/4A
Voorzitter	mw. dr. A. van der Heide
Een consultatieteam pijn en palliatieve zorg in een academisch ziekenhuis Spreker: mw. M.C. Booms Organisatie: Erasmus MC Onderzoekers: M. Booms, J. Jongen, L. van Zuylen, H. van Dijk, F. Huygen, C.C.D. van der Rijt Begeleiding van ouders bij vroegtijdig signaleren van symptomen Spreker: mw. drs. M.C. de Korte-Verhoef Organisatie: UMC Utrecht Cijfers over hospicezorg, registratie in hospicevoorzieningen  in Gelderland Spreker: mw. drs. C.M. Galesloot Organisatie: Integraal Kankercentrum Oost Awareness and use of guidelines on end-of-life decisions in Dutch health care institutions Spreker: mw. drs. B.A.M. Hesselink Organisatie: VU medisch centrum, EMGO instituut Onderzoekers: B.A.M. Hesselink , H.R.W. Pasman, A. van der Heide, G. van der Wal, P.J. van der Maas, B.D. Onwuteaka-Philipsen Effectiviteit van continue toediening van parenterale hydromorfon in patiënten die gefaald hebben op andere opioïden Spreker: mw. drs. W.H. Oldenmenger Organisatie: Erasmus MC Daniel den Hoed Onderzoekers: Wendy Oldenmenger, Agnes Jager, Paul Lieverse, Walter Taal, Carin vd Rij Deciding About Continuous Deep Sedation Spreker: mw. dr. A.C. Rietjens Organisatie: Erasmus MC
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	10.30 - 12.00 uur
Soort	Workshop
Zaal	4B/5
Voorzitter	dhr. prof. dr. H. Jochemsen
In de workshop ethische dilemma’s zal aan de hand van casuïstiek ingegaan worden op ethische vragen die spelen in de laatste fase. Er zijn zowel casussen uit de dagelijkse praktijk als rond einde-leven-beslissingen. Er zal onder deskundige begeleiding in groepjes gewerkt worden. De nadruk zal liggen op vragen als ‘wat is hier het ethische dilemma en vanuit welke ethische perspectieven kun je dit probleem benaderen, etc’. De verantwoordelijkheid voor leiding en invulling ligt bij de agora ethiek en spirituele zorg. Workshopleiders: dhr. dr. C. Leget dhr. prof. dr. H. Jochemsen
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	12.00 - 13.15 uur (lunch aanwezig in zaal)
Soort	Satellietsymposium
Zaal	EUROPA
Opioïdgeïnduceerde obstipatie in de palliatieve zorg Sprekers: S. Verhage Verpleegkundig specialist Oncologie, Jeroen Bosch Ziekenhuis 's-Hertogenbosch Dr. C.A.H.H.V.M. Verhagen Internist-Oncoloog, UMC St. Radboud Nijmegen Coördinator klinisch palliatief team Radboud Universiteit Ziekenhuis Nijmegen Klinisch coördinator OPZ consultatieteam IKO Nijmegen Dr. F. Ferris Medical Director, San Diego Hospice, San Diego, Verenigde Staten Doelgroep: huisartsen verpleeghuisartsen oncologen verpleegkundigen onderzoekers beleidsmedewerkers
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	13.30 - 15.20 uur
Soort	Parallelsessie
Zaal	EUROPA
Voorzitter	dhr. dr. C. Leget
Hoe ethisch zijn we (al) bezig in de palliatieve zorg? Ethiek wordt in de palliatieve zorg meestal in verband gebracht met problemen en moeilijke situaties. Onder ‘ethisch kwesties’ verstaat men dan zaken als euthanasie of het onthouden van vocht en voeding. Dat is niet terecht. Ethiek gaat over wat moreel goed handelen is, of anders geformuleerd: welke handelen bijdraagt aan het goede leven, met en voor anderen in rechtvaardige instituties (Ricoeur). In het geval van palliatieve zorg zitten er in het dagelijkse doen en laten talloze morele waarden verborgen. Anders gezegd: palliatieve zorg is al ethisch geladen. Dat betekent dat ethiek voor zorgverleners niet iets extra’s hoeft te zijn naast het vele werk dat zij al doen. Het vele werk dat zij doen zit namelijk al vol ethiek: het kan helpen zich hiervan bewust te worden. Dat is goed omdat je dan kunt verwoorden wat de waarde is van het werk dat je doet, en het kan helpen bij situaties waar minder helder is wat goed is om te doen. Deze sessie draait om de vraag ‘hoe ethisch zijn we (al) bezig in de palliatieve zorg?’ Het is een interactieve sessie waarbij twee sprekers input zullen leveren en in discussie met de zaal een aantal thema’s gaan onderzoeken: Wat is ethiek en hoe werkt ons denken over normen en waarden? Op welke manier zit ethiek verborgen in de palliatieve zorgvisie van de Wereldgezondheidsorganisatie? Op welke manier zit ethiek verborgen in de eigen zorgpraktijk? In hoeverre is ethiek aan te leren? In hoeverre is ethiek verbonden met je persoon? Gaat het bij ethiek in de palliatieve zorg om problemen oplossen of om een wijze van benaderen? Wat kun je doen als je het ethisch gezien even niet meer weet? Heeft ethiek iets te maken met spiritualiteit? dhr. dr. C. Leget, Universitair Medisch Centrum St Radboud te Nijmegen dhr. dr. G. Olthuis, Centrum voor Ethiek en Gezondheid in Den Haag
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	13.30 - 15.30 uur
Soort	Parallelsessie
Zaal	AZIE
Voorzitter	mw. J.H. Koningswoud
Complementaire Zorg (CZ) is in de reguliere zorg een omstreden onderwerp met voor- en tegenstanders die vaak frontaal botsen over de vraag wat CZ is en of en hoe het werkt. In de palliatieve zorg wordt ook complementaire zorg aangeboden. De voorzitter van de V&VN afdedling Complementaire Zorg, mevrouw Anneke Huisman zal vertellen hoe CZ toegepast wordt in de reguliere zorg. Mevrouw drs. E. Mulder heeft onderzoek gedaan naar de vraag of CZ een aanvulling is op de reguliere zorg en mevrouw P. Haaksema vertelt over de implementatie van de CZ in een hospice. Tijdens een debat tussen Jaap Gootjes en Anneke Huisman worden de argumenten van de voor- en tegenstanders besproken. Naast een debat over de zin en onzin van complementaire zorg zullen de volgende lezingen een plaats krijgen binnen deze sessie: Complementaire zorg toepassen in de reguliere zorg, mw. M.J.H. Huisman Onderzoek complementaire zorg: een aanvulling op de reguliere zorg, mw. drs. E. Mulder  Implementatie van complementaire zorg in de praktijk, mw. P. Haaksema
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	13.30 - 15.30 uur
Soort	Parallelsessie
Zaal	AMERIKA
Voorzitter	dhr. H. Bart
In deze sessie zullen twee projecten worden gepresenteerd:  Een samenwerkingsproject van het Integraal Kankercentrum en de VPTZ over de samenwerking tussen vrijwilligers en beroepskrachten. In de sessie gaan we in op ervaringen in de samenwerking tussen beroepskrachten en vrijwilligers, sterkte en zwaktes daarin en wat hieraan te verbeteren is. In het project van het IKZ/IKL is naar voren gekomen dat er veel meer behoefte is aan de inzet van vrijwilligers dan dat er nu gebeurt. Hoe is dit te stimuleren en welke rol hebben beroepskrachten daar in. Mw. A. Verdonschot, projectmedewerker IKZ Een project over de ondersteuning van allochtone mantelzorgers dat de VPTZ samen met lokale organisaties en mensen uit diverse etnische groepen heeft vorm gegeven. “Allochtonen lossen de zorg voor stervenden in eigen kring op en dat gaat prima” en “De dood is niet bespreekbaar met allochtone patiënten” zijn veel gehoorde uitspraken. Wat zijn de consequenties van dergelijke uitspraken en hoe kun je met deze aspecten omgaan? In gesprekken met allochtone inwoners van Enschede en Rotterdam is gezocht naar oplossingen die aansluiten bij de door allochtonen ervaren knelpunten. Verschillende leden van de allochtone gemeenschap blijken zich graag actief in te zetten voor het realiseren van goede zorg voor terminaal zieken en hun familie. Aan de hand van een videofragment worden dilemma’s van een allochtoon gezin getoond, waarna de deelnemers bekijken in hoeverre de zorg hierbij kan aansluiten en wat de eigen organisatie in samenwerking met allochtone groepen zou kunnen doen om meer voor stervenden van allochtone afkomst te kunnen betekenen. mw. drs. Jos Somsen, mw. drs. Thea Adlim, beleidsmedewerkers VPTZ
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	13.30 - 15.30 uur
Soort	Parallelsessie
Zaal	AFRIKA
Voorzitter	dhr. drs. W.J.J. Jansen
De Projectgroep Integratie Netwerken heeft in 2001 aan de toenmalige Minister van VWS geadviseerd om de palliatieve zorg te organiseren in lokale netwerken. Met ingang van 2004 wordt de ontwikkeling en coördinatie van netwerken VWS door middel van een subsidieregeling door VWS financieel mogelijk gemaakt. De integrale kankercentra hebben de opdracht om de netwerken hierbij te ondersteunen. Van belang is dat de organisaties binnen het netwerk tot een vorm van samenwerking komen, waardoor de palliatieve zorg op een kwalitatief hoger niveau komt. Palliatieve zorg is geen ketenzorg, waar vooraf bekend is welke organisatie wanneer in de keten aan bod komen. Voor palliatieve zorg geldt veel meer de term ‘netwerkzorg’: verschillende organisaties en disciplines moeten beschikbaar zijn op het moment dat daar een door de patiënt en/of de naasten aangegeven behoefte is. Dat vraagt veel organisatietalent van het netwerk. In deze sessie zullen verschillende netwerken laten zien hoe zij aan het begrip ‘netwerkzorg’ invulling hebben gegeven. mw. E.C.M. van Dingenen (arts Maatschappij en Gezondheid, programmaleider Zorgketens Transmuraal Netwerk Midden-Holland): Project regio Midden-Holland: STerven op je Eigen Manier mw. W.G.C. Ratering (coördinerend afdelingshoofd bij Azora, verpleeg- en revalidatiecentrum Antonia, voorzitter van de ketenregiegroep Palliatieve zorg): Palliatieve Zorg in het transmuraal netwerk West Achterhoek dhr. H.M.W. Schreuder (Netwerkcoördinator Palliatieve Zorg Nieuwe Waterweg Noord & Specialistisch Verpleegkundige en Consulent Oncologie/Palliatieve Zorg): Niet praten, maar doen: pragmatiek als leidraad! mw. T.G. Hiemstra (Netwerkcoordinator Palliatieve Zorg Zuid Oost Utrecht) en mw. drs. M. van der Linden (Manager Hospice Heuvelrug): Palliatieve zorg in beweging in verpleeg- en verzorgingshuizen; kwestie van gewoon doen!!
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	13.30 - 15.30 uur
Soort	Vrije presentaties
Zaal	3/4A
Voorzitter	dhr. drs. G. van den Berg
ZonMw is de Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en innovatie. In opdracht van het ministerie van VWS heeft ZonMw het onderzoeksprogramma Palliatieve Zorg opgezet. De algemene doelstelling van het programma is: “door onderzoek en ontwikkeling bijdragen aan verbetering van palliatieve zorg aan patiënten en hun naasten, ongeacht waar de patiënt zich bevindt.”. Uitgangspunt van het programma is verbetering van de palliatieve zorg aan het bed van de patiënt. Recent heeft VWS de opdracht aan ZonMw uitgebreid. Het programma loopt van 2006 tot 2013 en heeft inmiddels een budget van ongeveer 10 miljoen euro.  Maarten Slijper geeft een korte inleiding over de achtergronden en de doelstellingen en van het huidige programma Palliatieve Zorg en brengt u op de hoogte van de nieuwste ontwikkelingen. ZonMw zal de deelnemers aan de workshop informeren over haar rol in het plan van aanpak van het ministerie van VWS. In het kader van het huidige programma Palliatieve zorg verleent ZonMw subsidie aan een twaalftal projecten. De projecten richten zich op een viertal thema’s.  Besluitvorming in de palliatieve zorg  Interventies ter verbetering van symptoomcontrole  Meetinstrumenten  Indicatoren in de palliatieve zorg Na een korte inleiding per thema, presenteren de projecten zich in een ‘flitspresentatie’, waarbij zij ingaan op:  Waar gaat het onderzoek over, wat is het doel van het onderzoek  Wat verbetert er voor de patiënt of zijn familie, wat is het resultaat van het project  Wat is de bijdrage van het project aan het thema Sprekers - projectleiders van het ZonMw-programma Palliatieve Zorg: dhr. mr. M. Slijper – ZonMw, Den Haag mw. dr. A.L. Francke – NIVEL, Utrecht mw. dr. H. Brandt – NIVEL, Utrecht mw. dr. M. Groot en/of mw. drs. B.A. Thoonsen – UMC St. Radboud, Nijmegen dhr. R. Perez – VU Medisch Centrum, Amsterdam mw. dr. C.C.D. van der Rijt – Erasmus MC, Rotterdam mw. drs. F. Warmenhoven – UMC St. Radboud, Nijmegen dhr. H. Creemers – ALS Centrum Nederland, AMC, Amsterdam mw. M. de Vos – Emma Kinderziekenhuis AMC, Amsterdam mw. drs. F.M. de Graaff –UvA/ASSR, Amsterdam mw. G. Albers – VU Medisch Centrum, Amsterdam mw. M. van den Muijsenberg – UMC St. Radboud, Nijmegen dhr. drs. C. Goedhart – Zorggroep Rijnmond, Rotterdam
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	13.30 - 15.30 uur
Soort	Workshop
Zaal	4B/5
Voorzitter	dhr. drs. P. Falke
De workshop consultatie wordt gehouden aan de hand van een casus die betrekking heeft op palliatieve sedatie. In Den Haag is het zo, dat bij een verzoek om sedatie deze vraag altijd via de helpdesk palliatieve zorg loopt. Er is dus altijd een arts consulent bij betrokken. De consulenten merken hoe moeilijk het kan zijn met de aanvragen voor sedaties en zij vragen zich af, hoe collegae, die minder ervaren zijn, daarmee omgaan. Hoe goed blijven zij op de hoogte van de indicaties en de voorwaarden. Op interactieve wijze vindt scholing over dit onderwerp plaats aan de hand van een casus waarin de patiënt een euthansiewens heeft en de huisarts bij voorkeur geen euthanasie wil uitvoeren. Consultgever en consultvrager krijgen instructies op papier. De consultvraag zal op twee verschillende manieren benaderd worden en duidelijk zal worden welke manier het beste is. De consultgever mag hulp vragen uit de groep. De leerelementen van de workshop zijn:  Welke consultatietechniek hanteer je ?  Welk effect hebben de verschillende manieren van consultatie op het verloop van een consult?  Is je eigen kennis voldoende om de scheidslijn palliatieve sedatie en euthanasie te bewaken?
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	16.00 - 17.30 uur
Soort	Parallelsessie
Zaal	EUROPA
Voorzitter	mw. dr. M. van der Linden en dhr. prof. dr. H. Jochemsen
Psychosociale en spirituele zorg in de palliatieve zorg Goede palliatieve zorg besteedt aandacht aan lichamelijke, sociale, psychische en spirituele problemen en vragen van de patiënt. In de praktijk lijkt echter grosso modo de feitelijke aandacht en beschikbaarheid van deskundigheid in deze volgorde af te nemen. Bovendien bestaat soms verwarring over de samenhang en het verschil tussen psychosociale en spirituele zorg. Het doel van deze sessie is voor deze aspecten van palliatieve zorg meer aandacht te vragen en daarover meer helderheid te verschaffen. Allereerst zal worden ingegaan op de noodzaak en de betekenis van psychosociale zorg aan palliatieve patiënten. Vervolgens zal in een meer theoretisch verhaal het eigene van de spirituele zorg worden verduidelijkt aan de hand van een conceptrichtlijn daarvoor die is opgesteld door een werkgroep van Stichting Agora. De derde lezing zal belichten hoe spirituele aspecten zijn geïncorporeerd in de psychosociale zorg voor mensen met kanker. In hoeverre dit leidt tot tevredenheid van cliënten en zorgverleners en in hoeverre heeft onderzoek uitgewezen dat hierdoor betere of andere therapie-effecten worden bewerkstelligd? mw. dr. M. van der Linden: Noodzaak van psychologische zorg in de palliatieve zorg dhr. prof. dr. H. Jochemsen: Spirituele zorg: waar hebben we het dan over? (Over een richtlijn inzake spirituele zorg in de palliatieve zorg) dhr. dr. B. Garssen: Spirituele zorg voor lichamelijk zieke mensen
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	16.00 - 17.30 uur
Soort	Parallelsessie
Zaal	AZIE
Voorzitter	mw. S. Teunissen
Dit is een interactieve parallelsessie die zich richt op deelnemers die regelmatig geconfronteerd worden met patienten die de overgang moeten maken van curatieve naar palliatieve zorg. Sprekers en deelnemers zullen op basis van visie en ervaringen zoeken naar uitgangspunten voor besluitvorming enerzijds en begeleiding anderzijds in de transitie van de curatieve naar de palliatieve fase. De toepasbaarheid in de praktijk van alledag staat centraal. Specifieke aandacht gaat daarbij uit naar de vraag of de overgang van in opzet curatieve behandeling naar palliatieve zorg te markeren is als een moment, of dat er sprake is danwel kan of moet zijn van een transitiefase.Daarnaast zal de betekenis van de overgang voor de behandelaar/behandelende teams aan de orde komen en worden dilemma’s en valkuilen die besloten liggen in de transitie van curatief naar palliatief besproken. Drs. Toosje Valkenburg, huisarts, Gezondheidscentrum De Bilt Dr. Karin van der Rijt, internist-oncoloog, Daniel den Hoed Kliniek R’dam Drs. Leo Gualtherie van Weezel, psychiater, Nederlands Kanker Instituut/Antoni van Leeuwenhoekhuis
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	16.00 - 17.30 uur
Soort	Parallelsessie
Zaal	AMERIKA
Voorzitter	dhr. J. van Bragt
Vertedering en medelijden zijn bij palliatie voor kinderen zeer begrijpelijke, maar op zich inadequate reacties. IMPaCCT, het document van een taskforce van de EACP “Standaarden voor palliatieve zorg voor kinderen in Europa” formuleert dit als: “Er is dringend behoefte aan betere scholing van alle professionals en vrijwilligers die betrokken zijn (bij deze zorg)”. Palliatie verdraagt, ook voor kinderen, geen amateurisme. Deze sessie wil daarom de nadruk leggen op opleiding en vorming van de zorgverleners. Er zal worden gesproken over de emoties die kinderen hebben bij de confrontatie met een ongeneeslijke aandoening, en hoe daarop kan en moet worden gereageerd. Het zal gaan over de professionalisering van de hulpverleners bij de zorg voor zowel ongeneeslijke kinderen als hun ouders en over de verbetering van deskundigheid in palliatieve zorg voor kinderen vanuit een organisatorisch vertrekpunt, nauw aansluitend bij het IMPaCCT-document. Het betrouwbaar meten van pijn bij kinderen is cruciaal. De methodologie en het instrumentarium dat daarvoor nodig en nuttig is zal eveneens aan bod komen binnen deze sessie. mw. I. Ruysseveldt dhr. dr. J. Verlooy dhr. R. Bruntink mw. M. Groot
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	16.00 - 17.30 uur
Soort	Parallelsessie
Zaal	AFRIKA
Voorzitter	mw. D. Westerink
Hoort rouwzorg rondom een overlijden thuis binnen de palliatieve zorg? Aan de hand van twee casussen, gepresenteerd door rouwdeskundigen Manu Keirse en Arthur Polspoel, worden deelnemers uitgenodigd om vanuit hun praktijkervaringen met elkaar van gedachten wisselen over de vraag of, en zo ja hoe, rouwzorg een vaste plaats dient te hebben binnen hun organisatie. Achtergrond: Contact met familieleden van terminale patiënten is een belangrijk onderdeel van het werk in de palliatieve zorg. Ook de zorg voor nabestaanden van overleden patiënten is steeds meer de dagelijkse realiteit. Herdenkingsbijeenkomsten, een of meerdere contactmomenten: de omgeving van de patiënt krijgt een belangrijkere rol binnen de zorg. Is dat een goede zaak of krijgt de zorgverlener binnen de palliatieve zorg hierdoor te veel op zijn of haar bordje? Moet je familieleden doorverwijzen of kun je hen zelf ondersteunen als dat wenselijk is? En wat heb je nodig om nabestaanden te kunnen ondersteunen? De bijeenkomst wordt afgesloten met een paneldiscussie. Gespreksleider: mw. D. Westerink (LSR, auteur van ‘Leven zonder ouders’) dhr. drs. A.R.M. Polspoel (theoloog, auteur van o.a. ‘Wenen om het verloren ik’ en ‘Het was toch een mooi leven’) dhr. prof. dr. E. Keirse (klinisch psycholoog, auteur van o.a. ‘Helpen bij verlies en verdriet’ en ‘vingerafdruk van verdriet’)
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	16.00 - 17.30 uur
Soort	Vrije presentaties
Zaal	3/4A
Voorzitter	mw. A. van Staa, MD MA
Thuiszorgtechnologie vanuit Rotterdamse ziekenhuizen Spreker: mw. N.J.R. Boogaard Organisatie: Erasmus MC Daniel den Hoed Oncologisch Centrum Onderzoekers: N.J.R.Boogaard, F.E. Witkamp, A.J.E.F. de Wit, C.C.D. van der Rijt Transmuraal zorgprogramma voor de patiënt met een palliatieve bestralingsindicatie Spreker: mw. drs. C.V.M. Vahedi Nikbakht - Van de Sande Organisatie: Hogeschool Rotterdam en Erasmus MC Daniel den Hoed Oncologisch Centrum Onderzoekers: Mw. drs. C.V.M. Vahedi Nikbakht - Van de Sande (onderzoeker), Mw. drs. A.L. van Staa, lector, Mw. C.Braat, nurse practitioner Huisarts als coördinator Spreker: mw. drs. B.A. Thoonsen Organisatie: UMC St. Radboud Palliatieve dagzorg Spreker: mw. drs. M.A.G.J. Koppenol- van Hooijdonk Organisatie: Academisch hospice Demeter PIVOT-project IKO Spreker: dhr. R.J.A. Krol Organisatie: Integraal Kankercentrum Oost Transmurale palliatieve unit binnen Máxima Medisch Centrum Spreker: dhr. M.A.G.F Janssen en mw. M. Spijkers Organisatie: Máxima Medisch Centrum
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	16.00 - 17.30 uur
Soort	Workshop
Zaal	4/5B
Voorzitter	mw. drs. A.G. Koppejan - Rensenbrink
De consultatiefunctie in de IKMN regio, tien jaar later De consultatiefunctie is de afgelopen jaren gemeengoed geworden binnen de palliatieve zorg in Nederland. Inmiddels kunnen zorgverleners in alle regio`s van de Integrale Kankercentra van deze functie gebruik maken bij vragen en problemen rond patiënten in de palliatieve fase. Achterliggende jaren hebben geleerd dat kennis van richtlijnen, consultatievaardigheden en een methodische benadering van patiëntproblematiek de basis vormen voor succesvolle consultatie. Tien jaar praktijkervaring hebben in het Palliatieteam Midden Nederland (PTMN) geleid tot een duidelijk format voor de consultatiefunctie. Het palliatief redeneren staat hierin centraal. In palliatief redeneren wordt de methode van klinisch redeneren gecombineerd met de pricipiële uitgangspunten van palliatieve zorg: systematisch, individueel, multidimensioneel en doelgericht anticiperen en reageren op kritische beslismomenten in de vaak moeilijk voorspelbare palliatieve fase waarbij niet zelden ook het tijdsperspectief beperkt is. De ervaring binnen het PTMN leert dat het verlenen van consulten volgens het palliatief redeneren de gedachtengang van de consulent en de consultvrager scherpt en de kern van de patiëntproblematiek in zijn specifieke context voor het voetlicht brengt. Belangrijke aspecten van palliatieve zorg zoals de wens van de patiënt, de levensverwachting, mogelijkheden en grenzen van (be)handelen in de context gaan deel uitmaken van de besluitvorming. Het palliatief redeneren is toepasbaar bij consultvragen over fysieke symptomen, maar ook bij andere problematiek. Nabespreking van casuïstiek in teamverband heeft een absolute meerwaarde bij het aanleren en structureel toepassen van palliatief redeneren. In de workshop willen we ingaan op de praktische toepassing van palliatief redeneren in de consultatie. Leden van het Palliatieteam Midden Nederland zullen deze workshop verzorgen: dhr. dr. A. de Graeff, internist oncoloog (UMC Utrecht) mw. G. Hesselmann, verpleegkundig sprecialist palliatieve zorg (UMC Utrecht) mw. R. Dorrestein MANP, verpleegkundig specialist palliatieve zorg (Meander Medisch Centrum Amersfoort)
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	20.00 - 21.15 uur
Soort	Film
Zaal	EUROPA
Een presentatie van de film The Gifts of Grief van Nancee Sobonya. Met haar ruime werkervaring op het gebied van verlies en overlijden en haar studie film heeft Nancee Sobonya een aangrijpende educatieve documentaire gemaakt. De film gaat over verlies en over de weg die afgelegd moet worden na een ingrijpend verlies. In juni 2007 is The Gifts of Grief tijdens het congres van de European Association for Palliative Care in Boedapest vertoond en met enthousiasme ontvangen. Op deze avond is de film te zien met een Nederlandse ondertiteling. Inleider: dhr. drs. P.W. van Leeuwen – Johannes Hospitium Vleuten en De Ronde Venen, Wilnis De The Gifts of Grief mét Nederlandse ondertiteling is inmiddels te koop voor $64,-. Meer informatie en verkoop van The Gifts of Grief
Terug naar overzicht programma

Datum	13 november 2008
Tijd	20.00 - 21.15 uur
Soort	Best practices VIKC
Zaal	AZIË
Overzicht presentaties: Algemene inleiding door mw. M. Middelburg PIVOT, de zorgconsulent palliatieve zorg, dhr. R. Krol (IKO)  Masterclass voor de geestelijk verzorgers; spiritualiteit in de palliatieve zorg, dhr. J. van de Geer (IKNO locatie Groningen) Implementatie van de richtlijn palliatieve sedatie; twee voorbeelden, mw M. van Meggelen (IKMN) en mw. M. van der Breggen (IKR) Scholing op de werkvloer, dhr. T. van Veghel (IKA) Paramedici in de palliatieve zorg, dhr. W. Janssen (IKL) Borgen van deskundigheidsbevordering bij veldpartijen, mw. J. Zuidema (IKNO locatie Enschede) Mensen met een verstandelijke beperking, mw. M. Hulseboom (IKZ) Bijeenkomsten voor beroepsgroepen in de palliatieve zorg, mw. K. van ‘t Sant (IKW)
Terug naar overzicht programma

Datum	14 november 2008
Tijd	08.00 - 08.45 uur
Soort	Meet-the-experts
Zaal	EUROPA
Voorzitter	dhr. dr. F. Ferris
Kwaliteitsprogramma’s en kwaliteitsindicatoren in de palliatieve zorg zijn onderwerpen waar in Amerika en Canada al geruime tijd ervaring mee is opgedaan. Frank Ferris is de expert bij uitstek om dit onderwerp in deze sessie op een interactieve manier te bespreken.
Terug naar overzicht programma

Datum	14 november 2008
Tijd	08.00 - 08.45 uur
Soort	Meet-the-experts
Zaal	AZIE
Voorzitter	dhr. C. Verhagen
De heer Verhagen zal ingaan op consultatie extra en intramuraal. Als medisch coördinator van teams in beide situaties zal hij ingaan op de verschillen, toekomstige ontwikkelingen en behoud van kwaliteit in beide situaties, zowel voor de consultvrager als de consulent. Na een inleiding zal er uitgebreid tijd zijn voor dialoog en/of discussie met de toehoorders.
Terug naar overzicht programma

Datum	14 november 2008
Tijd	08.00 - 08.45 uur
Soort	Meet-the-experts
Zaal	AMERIKA
Voorzitter	mw. dr. A. van der Heide en dhr. prof. dr. L. Deliens
Hoe schrijf je een wetenschappelijk artikel? In de inleiding komen een aantal principes en knelpunten bij het schrijven van wetenschappelijke artikelen over empirische onderzoeksgegevens aan de orde. Daarna zullen aan de hand van door de deelnemers ingebrachte discussiepunten ervaringen worden uitgewisseld en adviezen worden gegeven die kunnen helpen bij het schrijfproces.
Terug naar overzicht programma

Datum	14 november 2008
Tijd	08.00 - 08.45 uur
Soort	Meet-the-experts
Zaal	AFRIKA
Voorzitter	mw. dr. S.C.C.M. Teunissen
Shared decision making verwijst zowel naar besluitvorming in professionele multidisciplinariteit als naar besluitvorming door professionals, patient en naasten tesamen. In deze sessie worden deelnemers uitgenodigd om samen met de experts na te denken over de praktische toepassing van principes van de verschillende modellen van shared decision making. Stellingen voor de discussie zijn daarbij: Gezamenlijke besluitvorming leidt nergens toe zonder kennis& kunde enerzijds en bereidheid & respect anderzijds Toepassing van gezamenlijke besluitvorming moet eerst professioneel worden uitgewerkt voordat de patiënt en naasten kunnen worden betrokken. De dynamiek van de deelnemers in de sessie zal de kwaliteit ervan bepalen. Experts: dhr. prof. dr. J.J.M. van Delden, verpleeghuisarts en ethicus, Julius Centrum/Universiteit Utrecht mw. dr. S.C.C.M. Teunissen, hoofd Kennis- en Expertisecentrum Palliatieve Zorg UMC Utrecht
Terug naar overzicht programma

Datum	14 november 2008
Tijd	09.00 - 09.50 uur
Soort	Plenaire sessie
Zaal	EUROPA
Voorzitter	Conny Dahlin, APRN, BC, ACHPN Clinical Director Massachusetts General Hospital Palliative Care Service Boston, MA
Collaborative Practice: A Vital Force in Palliative Care Within palliative care, there are many dimensions of care surrounding the patient and family. These include physical, intellectual, emotional, social, and spiritual aspects of care. No one health care provider can attend to all these dimensions and thus a collaborative approach is the cornerstone of a palliative care team. But what does collaboration truly mean and how is it best implemented? Collaboration means to work together or similarly to cooperate together. More simply put, the team must work together towards a common goal. The goal is a plan of care based on the patient’s values, preferences, beliefs and culture. The National Consensus Project Clinical Guidelines for Quality Palliative Care outlines basic assumptions for good collaborative care. First it makes the assumptions of an interdisciplinary team, its composition and its goals. The Guidelines state: Palliative care presupposes indications for, and provision of, interdisciplinary team evaluation and treatment in selected cases. The palliative care team must be skilled in care of the patient population to be served. Palliative care teams may be expanded to include a range of professionals, based on the services needed. They include a core group of professionals from medicine, nursing and social work, and may include some combination of volunteer coordinators, bereavement coordinators, chaplains, psychologists, pharmacists, nursing assistants and home attendants, dietitians, physical-, occupational-, art-, play-, music-, and child-life-therapists, case managers and trained volunteers. Moreover, good collaboration results in care across the health care spectrum. Specifically, genuine coordination of care across settings is ensured through regular and high-quality communication between providers at times of transition or changing needs, and through effective continuity of care and case management. In the United States, collaborative practice is very different in a hospice setting and the palliative care setting. Since hospice is defined by federal guidelines of the United States Government, hospice care focuses on care in the home during the last six months of life, Since in the 1970s, hospice was championed in the United States by the nursing pioneer Florence Wald, hospice is nurse driven. Palliative care tends to be more hospital based and therefore is more physician driven. Thus, collaboration looks different in these two settings. Nonetheless, there are some common strategies to collaboration. This session will explore those strategies.
Terug naar overzicht programma

Datum	14 november 2008
Tijd	10.30 - 12.00 uur
Soort	Parallelsessie
Zaal	EUROPA
Voorzitter	dhr. J. Schuurmans
Het gaat in deze sessie om ontwikkelingen in de eerste lijnszorg die er voor zorgen dat patiënten goed geïnformeerd en met vertrouwen thuis kunnen blijven om te sterven. Nurse Practitioner (NP) en de rol in de eerste lijn binnen de palliatieve zorg De NP is een hoog opgeleide, specialistische verpleegkundige (Master-niveau) die een expertfunctie vervult voor een bepaalde categorie patiënten, in dit geval de palliatieve patiënten. Centraal in de functie van de NP staat het geven van hooggekwalificeerde zorg in complexe zorgsituaties. De NP kan bijdragen aan de continuïteit in de patiëntenzorg, vooral op die gebieden waar het de (huis)artsen aan tijd of expertise ontbreekt. Zij onderhoudt contacten met patienten en diens relaties en met betrokken hulpverleners. Zij integreert behandelings- en zorgactiviteiten zodanig dat er eenduidigheid en continuïteit in de zorg wordt verkregen. Kortom zij is de spin in het web. Praktijkvoorbeelden zullen deze lezing verhelderen. mw. J. Jacobs - van Leur Continuïteit in de zorg rondom patiënten in de palliatieve fase  De presentatie gaat in op de wijze waarin men in de ons omringende landen de continuïteit van zorg probeert te waarborgen en voor welke prijs. Hoe wordt dit binnen instellingen en binnen de eerste lijn in ons land gewaarborgd? Wat is de ontwikkeling en trend in een land, dat zich beroept op het mogelijk maken van thuis sterven? De huisartsendienststructuur is gericht op triage van acute hulp, die verleend moet worden buiten kantoortijden. Welke scenario’s zijn nog meer denkbaar en uitvoerbaar en wat houdt ons tegen? dhr. J. Schuurmans Zorgpad voor de stervensfase in de thuissituatie: 1 jaar ervaring Het Zorgpad Stervensfase is een instrument om de kwaliteit van zorg voor palliatieve patiënten in de allerlaatste fase te verbeteren. Het Zorgpad Stervensfase bestaat uit een checklist, waarop alle zorg die verleend wordt kort en bondig wordt aangegeven. Daarnaast is er aandacht voor de communicatie met de naasten. Het Zorgpad Stervensfase kan gebruikt worden in ziekenhuizen, verpleeg- en verzorgingshuizen, hospices en door de thuiszorg. Thuiszorg Rotterdam is 1 van de organisaties die in 2007 zijn begonnen met het gebruik van het Zorgpad Stervensfase. Op basis van de ervaringen bij Thuiszorg Rotterdam, worden in de sessie diverse aanbevelingen voor implementatie gedaan. mw. S. Schneider mw. P.J. Vos Informatieproject voor patiënten in de laatste levensfase: “Als je niet meer beter wordt…” Doel van het project is patiënten en hun naasten te helpen met het maken van keuzen die zich aan het einde van het leven aandienen en hen te informeren over praktische zaken die geregeld moeten worden. Daarnaast komen sociaal-emotionele, psychische en spirituele aspecten aan de orde. De informatie wordt aangeboden op een website en op DVD en wordt zoveel mogelijk “gepresenteerd” door mensen (patiënten, naasten) die zélf in de situatie zitten (of gezeten hebben). Zij vertellen welke overwegingen zij hadden voor hun beslissingen, hoe ze problemen hebben getackeld en welke (praktische) maatregelen zij hebben genomen. De DVD en de website zijn nadrukkelijk bedoeld als onderdeel van de begeleiding door de hulpverleners en aanvullend op het gesprek tussen hulpverlener en patiënt. Op het congres zullen inhoud en gebruik van de website/DVD worden gedemonstreerd en toegelicht. mw. Y.G. van Ingen (algemeen geriater, consulent palliatieve zorg) mw. M. van Daelen (huisarts, kaderarts palliatieve zorg)
Terug naar overzicht programma

Datum	14 november 2008
Tijd	10.30 - 12.00 uur
Soort	Parallelsessie
Zaal	AZIE
Voorzitter	dhr. C. Goedhart
De populatie binnen de verpleeg- en verzorgingshuizen bestaat veelal uit, al dan niet tijdelijk verblijvende, zorgafhankelijke, kwetsbare ouderen met multi-pathologie. De zorgbehoefte is duidelijk palliatief gekleurd, daar behoud van functies en begeleiding van achteruitgang, en niet herstel op de voorgrond staan. De revalidatiecliënten vormen hierop uiteraard de uitzondering. Een verder complicerende factor is dat een gedeelte van de cliënten door verminderd cognitief functioneren op grond van diverse aandoeningen, wilsonbekwaam zijn en/of een uitingsbeperking hebben. In de sessie Palliatieve zorg in verpleeg- en verzorgingshuizen zullen een aantal aspecten van palliatieve zorgverlening die karakteristiek zijn voor de genoemde setting nader belicht worden. In de eerste voordracht zal een algemene karakteristiek gegeven worden van de palliatieve zorgverlening binnen de verpleeg- en verzorgingshuizen, uiteindelijk toegespitst op medische beslissingen rondom het levenseinde, waaronder het staken van kunstmatige voedsel- en vochttoediening via PEG c.q sonde. In de tweede voordracht zal worden ingegaan op pijndiagnostiek en behandeling bij kwetsbare ouderen met neurodegeneratieve aandoeningen en een uitingsbeperking. Het is uit onderzoek bekend dat pijn beleving/waarneming/uiting bij deze categorie anders is, zodanig dat onderbehandeling van pijn meer regel dan uitzondering lijkt te zijn. In de laatste presentatie zal ingegaan worden op de ervaringen die zijn opgedaan in Zeeuws-Vlaanderen bij de implementatie en het gebruik van het protocol 'Zorgpad voor de stervensfase' gericht op het bieden van goede, multidisciplinaire palliatieve terminale zorg zowel op cliëntniveau als op organisatieniveau. Medische beslissingen rondom het levenseinde in verpleeg- en verzorgingshuizen, dhr. C. Goedhart Pijn bij mensen met een uitingsbeperking, mw. R. van Herk Implementatie en gebruik van 'Zorgpad voor de stervensfase', dhr. I.J.M. de Bakker
Terug naar overzicht programma

Datum	14 november 2008
Tijd	10.30 - 12.00 uur
Soort	Parallelsessie
Zaal	AMERIKA
Voorzitter	mw. dr. C.C.D. van der Rijt
Palliatieve zorg betekent per definitie multidisciplinaire zorg over de muren van instellingen heen, waarbij zorgverleners uit verschillende echelons en instellingen de zorg afstemmen en zorg dragen voor continuïteit bij de overdracht. In Nederland heeft de palliatieve zorg het laatste decennium een snelle ontwikkeling doorgemaakt. De vorming van netwerken palliatieve zorg en de vorming van consultatieteams staan daarin centraal. Hoewel een belangrijk deel van de zorg voor patiënten met een beperkte levensverwachting in Nederland extramuraal plaats vindt, speelt het ziekenhuis eveneens een belangrijke rol in de zorg. Hier worden patiënten over het algemeen het eerst geïnformeerd over een infauste prognose, worden behandelbeslissingen genomen en worden patiënten opgenomen in geval van ernstige lichamelijke symptomen. Daarbij overlijdt een deel van de patiënten met een terminale aandoening in het ziekenhuis. Extra aandacht voor ontwikkelingen op het gebied van palliatieve zorg in het ziekenhuis is dan ook aangewezen. In deze sessie worden enkele specifieke ontwikkelingen belicht. Intramurale consultatieteams palliatieve zorg in ziekenhuizen: een overzicht van en vergelijking tussen de verschillende teams. Wat is de plaats van een polikliniek palliatieve zorg in het ziekenhuis? Toepassing van shared decision making in het ziekenhuis. Vertaling van de KNMG richtlijn palliatieve sedatie naar een praktisch protocol voor intramuraal gebruik. Sprekers: mw. drs. A. Dekkers – Integraal Kankercentrum Rotterdam dhr. dr. C.A.H.H.V.M. Verhagen – UMC St. Radboud, Nijmegen mw. dr. S.C.C.M. Teunissen – Kennis- en Expertisecentrum Palliatieve Zorg UMC Utrecht mw. dr. C. van Zuylen – Erasmus MC, Rotterdam
Terug naar overzicht programma

Datum	14 november 2008
Tijd	10.30 - 12.00 uur
Soort	Parallelsessie
Zaal	AFRIKA
Voorzitter	dhr. prof. dr. K.C.P. Vissers
Casemanagement of zorgcoördinatie is een onderwerp dat in de palliatieve zorg steeds vaker wordt gehoord. Een aantal netwerken palliatieve zorg heeft een vorm van casemanagement geïmplementeerd of is bezig met de ontwikkeling er van. Casemanagement past goed in het concept van ‘netwerkzorg’ zoals dat ook in het Plan van Aanpak van VWS wordt genoemd. De casemanager is geen nieuw fenomeen. Ook in andere sectoren van de zorg begint de casemanager zich te manifesteren. In een periode waarin er veel op patiënten en mantelzorgers afkomt, lijkt een hulpverlener die beschikt over een goed overzicht van de regionale zorgmogelijkheden een toegevoegde waarde te kunnen hebben. In deze sessie worden een drietal vormen van casemanagement nader belicht, waarbij elk van de initiatieven vanuit een ander perspectief is opgezet. Sprekers: mw. drs. J.W. Blom – Netwerk palliatieve zorg regio Arnhem en de Liemers dhr. dr. H.C.A.M. van Rijswijk – UMC St. Radboud, Nijmegen dhr. drs. W.J.J. Jansen – Netwerk palliatieve zorg Amsterdam - Diemen
Terug naar overzicht programma

Datum	14 november 2008
Tijd	10.30 - 12.00 uur
Soort	Vrije presentaties
Zaal	3/4A
Voorzitter	prof. dr. J.J. de Lange
Communicatie met en over Turkse en Marokkaanse oncologische patiënten Spreker: mw. drs. F.M. de Graaff Organisatie: Universiteit van Amsterdam Palliatieve zorg als je geen briljant netwerk hebt: vluchtelingen Spreker: mw. drs. N.J. van Grondelle Organisatie: Pharos, Utrecht Diagnostiek van depressie in de palliatieve fase Spreker: mw. drs. F. Warmenhoven Organisatie: UMC St. Radboud De lastmeter: detectie van psychosociale klachten bij kankerpatiënten Spreker: mw. drs. W.H. Oldenmenger Organisatie: Erasmus MC Onderzoekers: W.H. Oldenmenger, S. van Dooren, H.J. Duivenvoorden, M. Bannink, F.E. Witkamp, M.K. Zoetemeijer, A. Jager, J. Passchier, C.C.D. van der Rijt  Ondraaglijk lijden: de beleving van patiënten met een actueel verzoek tot euthanasie Spreker: mw. drs. M.K. Dees Organisatie: UMC St. Radboud Beoordelen van lijden bij een euthanasieverzoek Spreker: mw. dr. J.A.C. Rietjens Organisatie: Erasmus MC
Terug naar overzicht programma

Datum	14 november 2008
Tijd	10.30 - 12.00 uur
Soort	Workshop
Zaal	4B/5
Voorzitter	dhr. prof. dr. H. Jochemsen
In deze workshop zal worden voortgeborduurd op de concept richtlijn 'Spirituele zorg en existentiële crisis' die in ontwikkeling is en in de parallelsessie spirituele zorg zal worden gepresenteerd (13 november, 16.00-17.30 uur). Na een korte presentatie van de richtlijn (voor hen die niet de parallelsessie hebben bijgewoond) zal worden ingegaan op de toepassing daarvan in de praktijk. Dit zal vooral plaatsvinden naar aanleiding van een casus. Daarbij zal worden ingegaan op vragen uit de richtlijn, zoals als ‘welke spirituele thema’s spelen hier, wanneer pak je vragen op, wie gaat er op in, welke modellen zou je kunnen gebruiken, etc.’. Het zal een interactieve workshop zijn. De verantwoordelijkheid voor de leiding en invulling van deze workshop ligt bij de agora ethiek en spirituele zorg. Workshopleiders: dhr. dr. C. Leget dhr. prof. dr. H. Jochemsen
Terug naar overzicht programma

Datum	14 november 2008
Tijd	12.15 - 12.35 uur
Soort	Plenair
Zaal	EUROPA
Terugblik op het 2e Nationaal Congres Palliatieve Zorg door de kenniscentra palliatieve zorg.
Terug naar overzicht programma

Datum	14 november 2008
Tijd	12.35 - 13.15 uur
Soort	Plenair
Zaal	EUROPA
	Evi de Jean treedt op en speelt een selecie uit haar soloprogramma 'Overleven' Als actrice en zangeres imponeert Evi in Overleven, een ijzersterk en verfrissend autobiografisch soloprogramma vol gevoel, in een regie van Bruun Kuijt. Al toekijkend op haar eigen begrafenis vraagt Evi zich af: Heb ik wel écht geleefd? In flashbacks zapt ze over de kanalen van de tijd, stelt haar keuzes in vraag, kijkt hoe andere generaties het voor haar hebben gedaan en bekijkt het leven door de ogen van 3 generaties vrouwen: haarzelf, haar moeder en haar grootmoeder. Ze dompelt zichzelf en haar publiek onder in naar het leven getekende scènes die hilarisch, ontroerend, confronterend, aangrijpend en bovenal zo herkenbaar zijn. Een verhaal over overleven, over zekerheden die omslaan in twijfel, over liefhebben, over loslaten. Meer informatie: www.evidejean.com
Terug naar overzicht programma